Nietzsche Kimdir?

FRIEDRICH NİETZSCHE (1844-1900)

Wilhem Friedrich Nietzsche, 1844 yılında Lützen yakınlarında Rökken köyünde doğdu, 1900 yılında Weimar’da öldü. Ataları Polonya’dan geldiği söylenen bir papazın oğludur. Dini eğitim görmüş ve küçük yaştayken babası ölünce annesiyle Naumburg kentine gitti. Altı yaşlarında Naumburg’da Bürgeschule’ye verildi. Bir süre burada öğrenim gördükten sonra, 1858 yılında Pforta’ya girdi.Baskılı bir öğretim düzenine sahip okullarda eğitim gördü ve bu duruma pek ısınamadı. Bu öğrencilik döneminde, okulda edindiği arkadaşlarıyla “Germania” adlı bir dernek kurdu. Dernekte karşılıklı konuşmalar, incelemeler, daha çok edebiyatı, sanatı, arada bir de felsefeyi ilgilendiren toplu tartışmalar, eleştiriler düzenlenmekteydi. Bu dernek sayesinde Nietzsche’nin düşünce sisteminin ilk tasarımı ortaya çıkmaya başladı. Dernek için Byron üzerine yaptığı incelemeler onun bakış açısını belirlemeye başladı.

1864 yılında Pforta’yı bitirip Bonn Üniversitesi’ne girdi. Artık, gönlünce bağımsız, bütün davranış ve eylemlerinde canının çektiğince özgürdür. İlerde bütün düşünce ortamını sarsacak olan frengiye bu dönemde yakalandı. Bu sınırsız özgürlüğün verdiği bağımsız yaşam, onu yavaş yavaş toplum bağlarından, eski geleneklerden, dini inançlarından çözülmeye başlamasına neden olur. Bir ara dinlere karşı geçici öğrenme isteğinin körüklemesiyle teoloji (tanrıbilim) üzerinde çalışmaya koyulur. Bu geçici ilgi dolayısıyla dinle arasına, ilerde kapanmayacak olan büyük, derin bir uçurum girmeye başladı. Hıristiyan inançları, onun içinde genişleyen boşluğu doldurmaya, sorularına karşılık bulmaya yetmez oldu.

Nietzsche, dinden sıyrıldı, bütün çalışmalarını dilbilim konusunda yoğunlaştırdı. Kendini, eski dillere özellikle Grekçeye verdi. Bu ilginin kaynağında, o çağ Avrupa’sının din etkisiyle, ulusçuluk düşünceleriyle Greklere beslediği derin sevgi, saygı vardır. Avrupa’nın Greklere yönelmesi Nietzsche’nin ilgisini bu yöne meyillenmesine sebep olmaktaydı. Bu yıllarda Nietzsche’nin yetişmesinde büyük etkisi olan öğretmeni, çağın ünlü dilbilim bilgini Ritschel, Bonn Üniversitesi’nden ayrılarak Leipzig’e gider. Nietzsche de onun peşinden Leipzig Üniversitesi’ne girer (1865). Leipzig’de dolaşırken kitapçı dükkânlarından birinde Schopenhauer’in “İstem ve Tasarım Olarak Evren” adlı yapıtını bularak büyük bir tutkuyla sarılır. Schopenhauer’in diğer yazılarını bulup okuduğunda büsbütün bağlanır. Evrene, varlık türlerine, insanlara, olaylara, iyimserle kötümser duyguların çatıştığı yeni bir açıdan bakmaya başlar. Evrenin, iki çelişik gücün boğuşma yeri olması fikri onu karamsarlığa sürükler. Yeni başlayan Prusya-Avusturya savaşlarına katılmak ister. Gözlerinin bozuk olması yüzünden askere alınmaz. Yeniden umutsuzluğa kapılır. Karamsarlık yüreğinde derinleşmeye başlar. Savaş onun düşünce değişimleri yaşamasına vesile olur ve aşırı ulusçu kesilir. Bir süre sonra dileği olur ve askere alınır. Askerdeyken attan düşüp yaralanır ve hatta bir aralık ölecek gibi olur. Aylarca yatakta kalır, güçlükle kendine gelip iyileşiyor. Ancak bu olayın sarsıntısını üstünden atamaz.

Derin bir sevgi duyduğu Wagner ile tanışır (1869). Bu dönemde yeni yeni duyuşlar ve açılımlar belirir. Ulusçuluğun yerini sanatın, felsefenin, insan yaratmaların büyülü ışıkları alır. Yine kendine, kendi düşünce ortamına, öğrencilik yıllarındaki duyuş ortamına dönüyor. Yaşının çok genç olmasına rağmen, bilgisinin sağladığı şöhret sayesinde Basel Üniversitesi ona filoloji profersörlüğü önerilir. Nietzsche öneriyi kabul etti (1869) ve burada çağın ünlü sanat tarihçisi Jacob Burkchardt’la tanışarak yakınlık kurar. Wagner’la daha sıkı, daha yakın ilişkiler sağlar. Sağlığı hiçbir zaman iyi olmayan filozof birkaç kez hastalık izni aldıktan sonra 1879’da istifa etmeye mecbur kaldı.

Wagner’e tutkuyla hayran iken, aşırı Hıristiyancı ve dünyadan el çekme düşüncesiyle çok dolu bulduğu “Parsifal” nedeniyle Wagner’la kavga eder. Kavgadan sonra Wagner’i şiddetle eleştirmeye girişti ve eleştirisini Wagner’in Yahudi olduğu savına kadar götürdü. Gençliğinde yakalandığı söylenen frengi, onun düşünce evreninde aşırılığa varan bir tutumu benimsemesine yol açtı denilebilir. Nietzsche’nin bütün yazılarında da açığa çıkan güçlü bir aşırılık vardır. Bu bakımdan Nietzsche, bir aşırılıklar düşünürü, ölçüsüzlükler yazarıdır. Nietzsche, 1875 yılından sonra başlayan, 1889’a kadar süren on dört yıllık dönem içinde birtakım iniş çıkışlara, düşünce çevrintilerine dalar. Eski yakınlıklarından bıkar, yakınlarından sıyrılır. 1889 yılında artık o bilinen Nietzsche olmaktan çıkmıştır. Kırk beş yıllık yaşantı birdenbire kopmuş, unutulmuştur. Nietzsche, bu yılın bir ocak gününde evinin önünde yaşlı bir atın feci şekilde dövüldüğünü görüp birden sokağa fırlar. Bağırır, çağırır, ağlar, dövünür. Ata sarılıp hayvanı öper, okşar. Derin bir üzüntüye kapılır. Bu olayla çağın Nietzsche’si bütün bilinç dizginlerinden sıyrılarak çıldırır. Artık onun için “çarmıha gerilen”, “Dionysos” gibi adlar kullanılır.