PANTEİZM

PANTEİZM

Panteizm: Grekçede “bütün”, “her şey”, “hepsi” anlamlarına gelen pan sözcüğü ile Tanrı anlamına gelen theos sözcüğünün bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur.

Evrentanrıcılık, heptanrıcılık ve tümtanrıcılık manalarında kullanılır. Terim ilk defa John Toland tarafından 1705 tarihli Sociniliğin Gerçek Anlamıyla Serimlenmesi başlıklı yapıtında kullanılmıştır.

Stoa filozofları tarihin ilk gerçek panteistleri oldular. Stoa’cıya göre her şeyin ussallıkla düzenlenmiş olduğu evren fizik dünyadan başka bir şey değildir. İçinde yaşanılan bu dünya olanaklı tek dünyadır, bundan daha yetkin ya da buna benzeyen ikinci dünya yoktur. Varolan her şeyin cisimsel bir varlığı bulunduğu bu bir eşi daha olmayan dünyada evrenin usu da (logos) zorunlu olarak cisimseldir.

Panteizme göre madde ve ruh birbirlerinden bağımsız bir varlığa sahip olmayıp bütün varlıkların tek sebebi olan üstün bir cevherin sıfatları ve görünüşleridir. Zorunlu varlıktır ve zorunlu olduğunu bilmesi kendi hürriyetidir. O, bir kanundur, bir kuvvettir. Yani o yüce cevher gayri şahsidir ve kişiliği yoktur. Bundan dolayı panteizm, kişilik kavramını ve hürriyetin varlığını kabul etmez. Hatta panteizmde Tanrı’nın onun kendisine bilinci ve kişiliği de yoktur. Deizme değil, fakat teizme karşıdır. Panteizm, monizmin ve immanentizmin bir çeşididir. Zira Tanrı’yı, alemde ve ya fikirde içkin kabul eder. Muhtelif şekilleri vardır:

a)      Sudûrcu ( Emanatesite) Panteizm: Yeni Platonculuğun kurucusu olan Plotinos’un öğretisidir. Buna göre Bir (vahid) olan varlık vardır, her şey merkezi bir kaynak olarak O’ndan sudûr yoluyla mertebe mertebe (hiyerarşi halinde) meydana gelir, fakat hepsi ayrı değil, aynı varlığı teşkil ederler. Bu Bir’den aşağı doğru inen ve varlıkları meydana getiren bir panteist felsefedir. Plotinos’un açıklamasına göre evrendeki her şey tıpkı bir ışığın çevreye yayılması gibi Tanrı’dan türemiştir. Varlığın başlangıcındaki, yokluğa eş olan noksan varlık, gittikçe mükemmele doğru yükselir, olgunlaşarak Bir’e yani Tanrı’ya ulaşır. Bu bakımdan, Plotinos’un öğretisi aynı zamanda aşağıdan yukarı doğru yükselen bir panteizmdir.

b)      İdealist Panteizm: hegel’in öğretisidir. Buna göre, reel fikirlere ve düşünceye götürdüğü için Tanrı, kendisinin içkin (immanent) olduğu fikirlerde bizzat kendisinden kendi şuurunu alan bir fikirdir. Hegel’in sistemi genel olarak panteist kabul edilirse de kendisi Spinoza’yı eleştirir. “Din Felsefesi Dersleri”nde Tanrı’nın yarattıklarından ayrı olduğunu söyler.

c)      Tabiatçı (Naturalist) ve İnen Panteizm: Tanrı’yı tabiatla özdeşleyen. Bruno’da ve Spinoza’da olduğu gibi bir öğretidir. Spinoza’ya göre varlık birdir ve mükemmeldir. Varlıklar Bir olandan derece derece inmekle çeşitlenirler. Geometride teoremlerin prensiplerden çıkması gibi, varlıklar da  mantıkî bir süreçle, asıl varlıktan çıkarlar. Dünya ile Tanrı özdeştir. Yani gerçeklik tek bir varlıktır; buna ister “doğa”, ister “Tanrı” diyelim fark etmez.

Panteizmi, Vahdet-i Vücud ile karıştırmamak gerekir. Vahdet-i Vücud, dini bir tecrübenin eseridir. Panteizm ise teoriktir. Vahdet-i Vücud’ta Tanrı’nın şahsiyeti vardır. O, tikelleri, yani Ali’yi Veli’yi bilir, hesaba da çeker. Panteizmde, Tanrı tabiatla, madde ile karıştığı için bunlardan mahrumdur.

Panteizmi ateimle de karıştırmamak gerekir. Zira ateizm, hiçbir düzenleyici kuvvet tanımaz. Bu bakımdan Plotinos’un ve bilhassa Spinoza’nın, Fichte, Hegel, Schelling’in modern panteizmleri düzenleyici bir kudret tanımaları bakımından (bu kudret fikirde ve tabiatta yahut Ben’de mevcut da olsa) ateizmden ayrılırlar. Hilozoizm ise metaryalist bir panteizm sayılabilir.

Kozmoteizm, panteizm için kullanılan diğer bir terimdir. Tanrı’yı doğanın dışındaki tinsel bir varlık, doğaüstü bir güç olarak değil de doğaya içkin bir varlık olarak gören, başka bir deyişle, Tanrı’yı kosmosla, yani maddi dünya ya da evrenle özdeşleştiren akımdır.